Thursday, 21 September 2017
پنجشنبه ۳۰ شهريور ۱۳۹۶
 

حقوق شهروندان،حقوق زمامداران / عمادالدين باقي:

فراموش نكنيم كه حاكمان نيز شهرونداني هستند كه از ميان خود ما برآمده و برگزيده مي‌شوند و مقامي موروثي و فرا انساني ندارند. آنها حتي اگر ديكتاتوري كنند. اين حقيقت تغيير نخواهد كرد كه آدم‌هايي معمولي از ميان خود ما بوده‌اند كه برحسب تصادف يا تدبير به اين جايگاه راه يافته‌اند. برخي مخالفان حكومت نيز با نحوه مقابله خويش، گويي در مافي‌الضميرشان با دشمن خويش همفكر هستند كه حاكمان نه از شهروندان بلكه تافته‌هايي جدا بافته‌اند و در قطبي ديگرند و بايد با آنها به گونه‌اي ديگر رفتار كرد و حقوق بشر شامل حال آنها نمي‌شود.

حقوق شهروندان،حقوق زمامداران

عمادالدين باقي:

سالهاست صاحب اين قلم از حقوق مخالفان سخن گفته كه اوج آن سلسله مباحثي پيرامون قتل‌هاي دگرانديشان بود و توقيف دو كتاب تراژدي دموكراسي در ايران و تاواني كه براي آنها پرداخت شد.

گمان مي‌كنم براي يكبار هم كه شده بايد از حقوق زمامداران و نسبت آن با حقوق بشر سخن گفت. اين گفتار بخشي از پروژه آسيب‌شناسي حقوق‌بشر است. بايد اين نكته را خاطرنشان ساخت كه حقوق بشر فقط متعلق به اپوزيسيون نيست بلكه به پوزيسيون و اپوزيسيون به يك اندازه تعلق دارد.

مي‌دانم فضا چنان قطبي شده و غبارآلوده است كه حتي همين يكبار هم مي‌تواند براي خروج جمعي از وادي انصاف كفايت كند و الزام به همين مقدمه‌چيني‌ها خود دليلي بر وجود چنين شرايط نامناسبي است. ممكن است گفته شود كه دولتمردان به قدر كافي امكانات حمايت از خويش را دارند و حقوق بشر براي دفاع از شهروندان در برابر قدرتمندان است.

مشكل اينجاست كه صاحبان قدرت به بهاي تقابل يا انكار حقوق شهروندان از حقوق خويش دفاع مي‌كنند و منتقدان از موضع تقابل و انكار حقوق زمامداران از حقوق بشر و شهروند دفاع مي‌كنند. در حاليكه مواد 1،2،6،7،10و12 اعلاميه جهاني حقوق بشر از برابري همگان با هر عقيده، نژاد يا موقعيت اجتماعي، در برابر قانون و حمايت يكسان قانون از همگان سخن مي‌‌گويد؛ يعني شهروند و دولتمرد در برابر قانون يكسان هستند و حقوق برابري دارند و به حيثيت و حسن شهرت هيچ كس نمي‌توان حمله كرد اما ما فقط شهروندان را مي‌نگريم.

در همه نظام‌هاي حقوقي جهان اعمال مجازات حق انحصاري حكومت‌هاست و تنها سخن در اعمال مجازات عادلانه است نه اصل انحصاري بودن اين حق و بسياري از حقوق ديگر. ما به سختي نيازمند يك آسيب‌شناسي در اين حوزه هستيم كه تقرير آن شهامت مي‌طلبد.

سزاوار است خوانندگان بي پيشداوري و همدلانه و توأم با بازانديشي و فارغ از فضاي قطبي شده كنوني و فارغ از مصداق تا پايان اين نوشتار را تعقيب كنند. به اين دليل فارغ از مصداق كه اگر امروز يك دولت يا دولتمردان دموكراتيك بر اريكه قدرت بودند حساسيتي كه پيش‌بيني مي‌‌شود، برانگيخته نمي‌شد و چون با رئيس دولت و يا نمايندگان كنوني تطبيق شود مناقشه‌ها برمي‌خيزد. مايلم خواننده ارجمند بيش از هر چيز آنرا يك نظريه عام و كلي انگارد.

فراگيري حقوق بشر، قرباني ستيز دولت ـ ملت

تاكنون اين گزاره را به ويژه در گفتارهاي صاحب اين قلم بسيار خوانده و شنيده‌ايد كه حقوق بشر يعني حقوق طبيعي و برابر همه انسان‌ها صرفنظر از عقيده مردم با ايدئولوژي يا حتي شخصيت و منزلت اجتماعي آنها. اين سخن را تا پيش از ورود به دروازه جامعه مدني يعني در شرايط شكاف دولت، ملت هم مي‌توان به آساني گفت و از آن دفاع كرد اما هنگامي كه دست‌اندركار معماري جامعه مدني و دولت‌سازي مي‌شويم كه در آن دولت و ملت دو نيروي معارض و رقيب كه در كمين يكديگر نشسته‌اند نباشد، حقوق بشر مفهوم تازه‌تري مي‌يابد.

به عبارت ديگر بايد گفت همه انسان‌ها صرفنظر از اينكه چه عقيده‌، مرام، شخصيت يا مقامي داشته يا حاكم يا غير حاكم باشند از حقوقي يكسان برخوردارند. به همه قيود پيش، «مقام» و «حاكم» بودن نيز افزوده مي‌شود. در اين معنا حقوق دولت و ملت متقابل است. تاكنون كه ادبيات جامعه ما عميقاً متاثر از شرايط دوگانگي ساختاري بوده است گويي حقوق بشر فقط متعلق به بخش غير حاكم يعني جامعه است و حتي نازل‌تر از آن گويي حقوق بشر فقط به مخالفان حكومت تعلق دارد.

بنابراين زبان همدلانه و حاميانه و اديبانه نسبت به مخالفان حكومت و رعايت احترام آنها معمول و مرسوم است حتي اگر با يكديگر بسيار اختلاف داشته باشيم و كاربران ادبيات پرخاشگرانه عليه همديگر را ناقض حقوق همديگر مي‌دانيم و بر رعايت احترام متقابل تاكيد مي‌ورزيم اما به خود حق مي‌دهيم عليه زمامداران از پرخاشگرانه‌ترين واژه‌ها سود بجوييم واگر كسي داراي مقام و جايگاهي در حكومت بود رعايت حقوق او ساقط مي‌شود.

چنانكه ديديم در اوج كشمكش اصلاح‌طلبان در دولت و مجلس دوره خاتمي، بخشي از اپوزيسيون با برچسب اصلاح‌طلبان حكومتي در برابر اصلاح‌طلبان غيرحكومتي مجوز كاربرد زبان تحقير و طرد را نسبت به آنها صادر كردند و نتيجه‌اش آن شد كه ديديم. گمان ما بر اين است كه فقط حكومت در برابر جامعه تكليف دارد و حقوقي براي ملت است كه بايد رعايت شود. در حالي كه در جامعه مدني حقوق و تكاليف حكومت و مردم طرفيني است.

تذكر نكته‌اي ظريف و ارجمند خالي از لطف نيست كه امام علي(ع) 14 قرن پيش در منشور خويش به مالك اشتر و در خطبه ... خويش سخن از حقوق حكومت بر مردم و مردم بر حكومت مي‌‌راند و آن‌را به تفصيل شرح مي دهد. تفكر حقوق بشري كه در جامعه دو قطبي پرورانده مي‌شود ناتمام و گاه چگونگي اجراي آن بر خلاف حقوق بشر است زيرا ما در حالي كه افترا و هتك حرمت شهروندان را از سوي قدرتمندان نقض حقوق بشر مي‌دانيم اما به دليل روابط تعارض‌آميز دولت و ملت‌ حاكمان را از زمره شهروندان خارج مي‌دانيم و كاربرد هر ادبياتي درباره آنها را روا مي‌شمريم و البته اعمال انتقام‌جويانه دوطرف نسبت به يكديگر همواره اين شيوه و منطق را توجيه و موجه مي‌سازد و مادامي‌كه اين چرخه ستيز‌ه‌جويانه از دو سو ادامه يابد حقوق بشر شأني جز يك ابزار سياسي در اين ستيزه‌ها نخواهد يافت و تحقق آن براي همه شهروندان حاكم و غير حاكم به تعليق در خواهد آمد.

فراموش نكنيم كه حاكمان نيز شهرونداني هستند كه از ميان خود ما برآمده و برگزيده مي‌شوند و مقامي موروثي و فرا انساني ندارند. آنها حتي اگر ديكتاتوري كنند. اين حقيقت تغيير نخواهد كرد كه آدم‌هايي معمولي از ميان خود ما بوده‌اند كه برحسب تصادف يا تدبير به اين جايگاه راه يافته‌اند. برخي مخالفان حكومت نيز با نحوه مقابله خويش، گويي در مافي‌الضميرشان با دشمن خويش همفكر هستند كه حاكمان نه از شهروندان بلكه تافته‌هايي جدا بافته‌اند و در قطبي ديگرند و بايد با آنها به گونه‌اي ديگر رفتار كرد و حقوق بشر شامل حال آنها نمي‌شود.

اركان حقوق بشر

دو ركن حقوق بشر شامل حال هر انساني به ماهو انسان است صرفنظر از مرام يا مقام او. اول: عدالت دوم: اخلاق.
عدالت: اگر كسي مجرم يا متهم يا محكوم بود بايد به اندازه جرمش مجازات شود نه بيشتر. اين را اعلاميه‌ جهاني حقوق بشر و قانون مجازات اسلامي هم مي‌گويد. براي مثال بيجه به اتهام قتل بيست كودك در پاكدشت محاكمه مي‌شود.

ما حق نداريم اگر جسد كودك ديگري را در همان منطقه يافتيم آنرا هم به ليست گناهان بيجه بيفزاييم و تصور كنيم كه گناه او چندان سنگين است كه با افزودن يك جنايت ديگر به گناهانش چيزي تغيير نخواهد كرد. او در هر صورت به اشد مجازات مي‌رسد چه بيست‌ويكمين جنايت را برعهده او بيفكنيم چه نيفكنيم.

اما عدالت مي‌گويد كه ما حق نداريم چنين كنيم. اگر حكومتي آزادي بيان را نقض مي‌كند فقط بايد به استناد دلايل مشهود به آن اعتراض كرد و ما حق نداريم به خود اجازه دهيم به صرف اينكه هر خبري عليه حكومت بود آنرا راست و درست بپنداريم.

اگر هر كسي در حكومت مبادرت به نقض حقوق بشر يا ارتكاب گناهي مشهود گرديد ما فقط حق داريم به تخلف وي بپردازيم زيرا پاسخگويي در ذات يك حكومت مشروع است و هر كسي در هر مقامي تصميم يا رفتاري اتخاذ مي‌كند كه كمترين تاثير را در سرنوشت ديگري يا ديگران بر جاي مي‌گذارد بايد به آنها پاسخگو باشد و عدم پاسخگويي با عدم مشروعيت ملازمه دارد اما به صرف اينكه كسي حاكم يا در حكومت است و ما با آن مخالفيم مجوز انتساب هر راست و دروغي به او نمي‌شود.

تصور كنيد كه اگر به شما اتهام قتلي ناكرده را نسبت دهند و اين اتهام را آنقدر تكرار كنند كه ملكه ذهن ديگران شود و براي همگان محرز شناخته شود چه حالي خواهيد داشت. ما با معيار حقوق بشر چنين رفتاري را و بلكه بسيار كوچكتر از آن را عملي غيرانساني مي‌پنداريم و برمي‌آشوبيم اما اگر چنين رفتاري با يك مقام حكومتي صورت گيرد بي‌تفاوت از كنار آن مي‌گذريم. ممكن است گفته شود مگر فلان دولتمرد دربرابرپايمال شدن حقوق ديگران در حاليكه در قدرت بود چه كرده است كه ما انتظار رعايت حقوق وي را داشته باشيم.

پرسش بجايي است اما قصور و تقصير ديگري نبايد مجوز و مشوق قصور و تقصير ما شود. در نگاهي خوش‌بينانه و با رويكردي معرفت‌شناختي مي‌توانم بگويم كه اين امر ريشه در دو عامل دارد:

1- عامل سياسي: فضاي دو قطبي آنقدر سنگين است كه بيم داريم با انكار آنچه كه بسياري مي‌پسندند بايكوت سياسي شويم و لذا شجاعت دفاع از حقوق يك دولتمرد را حتي اگر متهم به قتلي ناكرده شود، نداريم. شجاعت واقعي اين است كه هرجا حقي پايمال مي‌شود از آن دفاع كنيم. در اصل 39 قانون اساسي آمده است: هتك حرمت و حيثيت كسي كه به حكم قانون دستگير، بازداشت، زنداني يا تبعيد شده، به هر صورت كه باشد ممنوع و موجب مجازات است.

مدلول اين ماده در اعلاميه جهاني حقوق بشر نيز آمده است بلكه اصل 39 قانون اساسي از ماده اعلاميه جهاني‌شدن حقوق بشر الهام گرفته است. طبق اين آموزه مهم‌ حقوق بشري، اگر كسي مجرم باشد حتي بخاطر ارتكاب جنايت محكوم شده باشد حق هتك حرمت و حيثيت او را نداريم و يا اگر بخاطر ارتكاب يك قتل محكوم شده است حق نداريم قتل ناكرده ديگري را هم بر كارنامه او بيفزاييم.

چگونه اين حق را براي شهروندان مي‌طلبيم اما براي زمامداران دريغ مي‌ ورزيم. ما بايد شهامت اخلاقي دفاع از حقوق حتي دشمن خويش و يا اعتراف به خطاي خويش را داشته باشيم در غير اينصورت وجدان عمومي صداقت‌مان را باور نمي‌كند.

چند سال پيش گفتم وضع موجود حاصل عملكرد همه ماست و مادامي‌كه اصلاح‌طلبان شجاعت بيان، اين كه هر كدام چه سهم و نقشي در پيدايش وضعي كه براي اصلاح آن مبارزه مي‌كنند را نداشته باشند جامعه به‌ آنان اعتماد نخواهد كرد.

2- فقدان درك جامع از مفهوم حقوق بشر: دليل ديگر بي‌تفاوتي ما اين است كه حقوق بشر براي بنيان‌كني تبعيض حقوقي آمده‌است اما فهم ما از آن آلوده به تبعيض است. به عبارت ديگر درك تبعيضي از آن داريم و آن‌را شامل حال بخشي از انسان‌ها مي‌انگاريم و از بخشي ديگر دريغ مي‌كنيم و آنرا حقوق همگان اعم از فيلسوف و كارگر، حاكم و غيرحاكم، مجرم و بيگناه نمي‌دانيم و گويي يكي بيشتر از ديگري محق است.

لازمه تحقق حقوق بشر، درك بسط و فراگيري آن است و اينكه از حقوق مسلم هر كس در هر مرام و مقامي بايد دفاع كرد و هر جا نقض حقوق بشر از سوي هر مقامي صورت گرفت بايد با رعايت موازين و ادبيات حقوقي آنرا بدون لكنت‌ زبان متذكر شد. اين البته در مقام تئوري است.

آشفته بازار كنوني ما مجال وفاداري تام و تمام به اين آموزه‌ها را نمي‌دهد به ويژه كه ما هنوز اندر خم يك كوچه‌ايم و نخست بايد اين آموزه‌ها را بياموزيم سپس بكوشيم بدان وفادار بمانيم.از سويي ممكن است كه حكومت اين روش را برنتابد اما غيرعملي بودن آن در يك موقعيت خاص يا تاريخي دليل بر بطلان تئوري فوق نيست بلكه دليل بر بطلان روش حكومت است.

بدون شك ما بايد دوران بلوغ را سپري كنيم تا به منطق ايده‌ال فوق دست يابيم. براي دستيابي به چنان هدفي بايد اين مسير را بپيماييم و به آموزه‌هاي فوق ملتزم باشيم و با واكنش‌هاي غيرمنطقي ارباب قدرت از آن عدول نكنيم كه زمان دستيابي به آن ايده‌ال طولاني‌تر مي‌شود.

كاري كه گاندي كرد. او در برابر خشونت عليه خود و يارانش اجازه مقابله به مثل نداد و خشونت كلامي و عملي نورزيد و از جاده انصاف خارج نشد تا آنكه صاحبان قدرت را دچار بحران دروني و انتقاد از خويش ساخت و رفتار آنان را با تحمل رنج‌هاي خويش تغيير داد.

تجربه و تذكار به عنوان ميان گفتار: گويي در مبارزه سياسي، هدف وسيله را توجيه مي‌كند و مي‌‌توان از تاكتيك شايعه، دروغ و بهتان و... عليه حريف بهره جست بايد با اين اصل كه هر چه حكومت يا دولتمردان گفتند قطعا دروغ و هر چه مخالف حكومت گفتند قهراً راست است وداع كنيم و در دام دروغ و فريب نيفتيم و تحقيق درباره ادعاها و اهتمام به عدالت‌ورزي را اصل قرار دهيم.

ما هنوز ميراث‌خوار ادبيات متعلق به عصر ماقبل جامعه مدني و انقلابي‌گري هستيم. در زماني‌كه من و عده‌اي ديگر از فعالان مطبوعاتي و سياسي به ناحق محبوس شديم و هنگامي كه در زندان به يكي از دوستان خويش انتقاد مي‌كنم كه چرا در حالي‌كه تحت شكنجه قرار نگرفته‌است اعلام مي‌كند شكنجه شده است پاسخ مي‌شنوم مهم اين است كه آنچه ما مي‌گوييم مردم باور مي‌كنند و آنچه حكومت بگويد و ادعاي ما را تكذيب كند مردم نمي‌پذيرند چگونه مي‌‌توانم اصل را بر درستي مطلق مدعيات مخالفان و نادرستي مطلق مدعيات حكومت بگذارم و طريق تحقيق را نپيمايم؟

گرچه به آنچه در 15 سال گذشته در زندان‌ها (به ويژه هرچه به عقب بازمي‌گرديم) گذشته است به نيكي واقفيم و وقوع يك يا چند مورد از تاكتيك فوق نمي‌تواند وجود كثرت بدرفتاري‌ها را نفي كند اما سخن من بر سر عدالت‌ورزي به نحوي است كه در مثال بيجه گفتم.

بهره‌گيري از فضاي بي‌اعتمادي به زمامداران براي القاي اخبار نادرست حاكي از اين است كه در اين سرزمين، اخلاق و عدالت و حقوق بشر و مذهب به ابزاري از سوي پوزيسيون و اپوزيسيون عليه يكديگر تبديل شده است حال آنكه اين شيوه نه با مذهب نه با منطق حقوق بشر هيچ سازشي ندارد.

حقوق بشر بر عدالت‌ورزي تاكيد دارد و مذهب نيز. چنانكه قران كريم مي‌گويد ولايجر منكم شنان قوم علي الا تعدلوا اعدلو هو اقرب للتقوي؛ نسبت به دشمنان خويش نيز داوري‌هاي خصمانه قومي، گروهي و حزبي نورزيد و احكام خود را جاري نسازيد و نسبت به دشمن نيز عدالت بورزيد كه به تقوي نزديك‌تر است.

امام علي نيز در بحبوحه جنگي كه به او تحميل شده بود هنگامي‌كه مشاهده مي‌‌كند يارانش به دشمناني كه با هم درحال جنگند دشنام مي‌‌دهند مي‌‌گويد: اني اكره ان تكونوا سبابين... من از اينكه شما به دشمن دشنام دهيد بيزارم درحالي‌كه با آنها مي‌‌جنگيد آنان را به عنوان برادر خود دعا كنيد.

اخلاق

ما در ميان خود به تبليغ زبان بهداشتي و جذاب و متين و منطقي مي‌پردازيم و آن‌را يكي از آداب و اركان گفت‌وگو مي‌پنداريم. هيچ گفت‌وگو و مفاهمه‌اي بدون اين آداب امكان‌پذير نيست اما گمان مي‌كنيم كه زبان اخلاقي و فعل اخلاقي در دايره دوستان واجب و نسبت به دشمنان حرام است لذا ادبيات اپوزيسيون نسبت به زمامداران غيربهداشتي و ميراث يا مشابه ادبيات تضاد‌انگارانه ماركسيستي و عصر جنگ سرد است.

در ماركسيسم ارتدوكس و كلاسيك، پرولتاريا يكسره ستايش وتقديس مي‌شود و طبقه سرمايه‌دار به عنوان دشمن پرولتاريا يا زير منجنيق پرتاب دشنام‌هاي فاشيسم و جنايت‌كار و گوي‌هاي آتشين ديگر قرار مي‌گيرد و در آرزوي نابودي‌اش‌ مي‌‌باشد و مرگ آن‌را جشن مي‌گيرد.

پيروزي خود را در نابودي او مي‌داند. اين اخلاق ماركسيستي يا اخلاق ايدئولوژيك هيچ نسبتي با حقوق بشر و اخلاق انسان‌گرايانه ندارد. در اخلاق مدرن و انسان‌گرايانه با دشمن نيز با زباني شايسته سخن گفته مي‌شود. حكومت‌ها اگر دشمن باشند نيز بايد زبان شايسته را عليه آنان به كار برد. اين آموزه ‌اديان الهي نيز هست. خداوند به موسي دستور مي‌دهد اذهب الي فرعون.

اولاً با فرعون نيز امر به گفت‌وگو مي‌كند ثانياً قولوا له قولا لينا زبان دشنام و دشمني را تجويز نمي‌كند. براي اينكه راديكال‌ترين نوع را مثال زنم ناگريز از ذكر خاطره‌اي‌ هستم كه نشان مي‌دهد اين سخن امروز من نيست. از آنجا كه به اقتضاي پيشه خويش كه تحصيل و پژوهش و مطالعه بود بيشتر اوقات روز را در كتابخانه شخصي خويش سپري مي‌كردم غالباً صداي راديو يا تلويزيون را مي‌شنيدم به ويژه كه كشور در كوران جنگ بود و هر لحظه ممكن بود خبري از جنگ انتشار يابد.

راديوي جمهوري اسلامي پيوسته تفسير و تحليل و طنز و گفتار درباره جنگ ارائه مي‌داد و هر روز ده‌ها و گاه صدها بار از واژه‌هاي خائن و ددمنش ، جنايتكار، خبيث و ... در آسمان سياست و فضاي ذهن شنوندگان پراكنده مي‌شد، يكسره پمپاژ خشونت كلامي و تهييج بود و ادبيات پرخاش و دشنام و تقديس خشونت عليه دشمن كه لازمه فضاي جنگي است ترويج مي‌‌شد.

در يكي از روزهاي سال 1364 به ملاقات آيت‌الله منتظري رفته بودم و از اين موضوع شكوه كردم. سخن اين بود كه حتي اگر دشمن چنين باشد شدت و وسعت كاربرد اين ادبيات عليه دشمن كه سال‌هاست هر ساعت و هر روز و هر شب در جان و كام مردم ريخته مي‌شود پيش از آنكه به دشمن زيان برساند اين خود ما هستيم كه از كاربرد چنين ادبياتي زيان مي‌‌بينيم و زبان و اخلاقمان به انحطاط كشيده مي‌شود.

ما با زبان منطق و استدلال مي‌توانيم از تجاوز‌گر بودن عراق و لزوم دفاع از سرزمين خويش سخن بگوييم و مردم را براي عزيمت به جبهه متقاعد كنيم و حتي براي جنگ با دشمن هم نيازي به كاربرد اين ادبيات نيست. ايشان پاسخ دادند تصادفاً چندي پيش بعضي مسئولان راديو آمده بودند و همين تذكر را به آنها دادم و گفتم توليد و توزيع اين‌همه واژگان خصمانه و دشنام در جامعه درست نيست.

ايشان افزودند كه اين آموزه‌ مكتبي ماست و امام علي(ع) در جنگ ... كه دو طرف صف‌آرايي كرده بودند و رسم آن روزگار چنين بود كه براي تهييج و انگيزه‌سازي و آماده‌سازي جنگي، شعارها و دشنام‌هاي خصمانه نثار يكديگر مي‌كردند، خطاب به ياران خود در بحبوحه جنگي كه قرار است يكديگر را بكشند مي‌گويد: اني اكره ان تكونوا سبابين؛ من از اينكه شما نسبت به دشمن خويش (دشمني كه تا لحظاتي ديگر مي‌‌خواهيد خون آنها را بريزيد) دشنام دهنده باشيد بدم مي‌آيد. ...

براي آنها به جاي دشنام طلب آمرزش كنيد.حتي قرآن كريم امر مي‌كند كه نسبت به مشركان هم كه دشمني‌شان با مسلمانان آشكار بود حق اهانت كردن نداريد؛ لاتسبواالذين يدعون من دون‌الله.

پس از يادآوري خاطره فوق به اين پرسش باز مي‌گردم كه چگونه مي‌توان در حالي كه زبان پرخاشگرانه و ناسزا و هتك‌آلود نسبت به دشمن حربي را اخلاقي نمي‌دانيم در برخورد با زمامداران چنين ادبياتي را مجاز بشمريم. ما با زبان استدلال و مستندگويي، نقض حقوق بشر و تخلفات حكومت و ارباب قدرت را برملا مي‌كنيم و با انتقاد و نصيحت سخن مي‌گوييم و اگر برآشفته شدند با طيب خاطر هزينه آن را مي‌پردازيم.

اصل بر اين است كه ما چنان متين سخن بگوييم كه در هر شرايطي بتوانيم از آن دفاع كنيم و اگر متحمل هزينه شديم تعادل خويش را حفظ كنيم و از اصول خويش عدول نورزيم.با اين وصف مي‌توان گفت كه حقوق بشر از جنس اخلاق است نه سياست. اگر از جنس سياست باشد مي‌‌تواند به ابزاري عليه مخالف تبديل شود ولي چون امري اخلاقي است هر مدافع حقوق بشر پيش از طلبيدن آن از حكومت بايد از خويش طلب كند و حكومت نيز براي بقا و مشروعيت خويش سرانجام هيچ گريزي جز تن دادن به حقوق بشر و التزام اخلاقي به آن ندارد.
منبع هممیهن سوم تیر 86