Saturday, 18 November 2017
شنبه ۲۷ آبان ۱۳۹۶
 

رهبران جنبش سبز و رهبری جمهوری اسلامی ایران / فرخ نگهدار

جنبش سبز برای به قدرت رسانیدن خود برنخاسته است. این جنبش برای اعمال قدرت بر حاکمیت برخاسته است و تا حکومت به اراده او تمکین نکند از جوشش نخواهد افتاد. موضوع این جنبش اعمال بی وقفه فشار برای ایجاد "تغییر و باز هم تغییر" در رفتار، در ترکیب و در ساختار حکومت است تا همیشه. جنبش سبز بیان التهاب یافته ی جامعه مدنی است.

ايران امروز
نشريه خبری سياسی الكترونيك
Iran Emrooz (iranian political online magazine)
Tue 13 10 2009 7:13

به‌مناسبت چهارمین همآیش سراسری اتحاد جمهوریخواهان ایران
رهبران جنبش سبز و رهبری جمهوری اسلامی ایران
فرخ نگهدار
مهرماه 1388 – اکتبر 2009

پیش گفتار
همآیش چهارم اتحاد جمهوری خواهان ایران فرصتی است برای بحث و تبادل نظر پیرامون اوضاع کشور، شناخت چالش ها و فرصت هایی که مردم ایران برای دسترسی به آمال دموکراتیک با آن مواجه اند. اتحاد جمهوری خواهان تشکلی است در خارج کشور برای استقرار اصول جمهوریت و مردم سالاری در نظام سیاسی کشور. محتوای اساسی حرکتی که از 22 خرداد تحت عنوان جنبش سبز یا راه سبز امید در داخل کشور بسط یافته است نیز همین احیای عناصر جمهوریت و مردم سالاری در حیات سیاسی کشور است. از این روی ضروری بوده است که، با توجه به شرایط پدید آمده پس از 22 خرداد، نشستی که پیش روی داریم وسعت می یافت و با مشارکت، همکاری و توافق فعالینی سازمان می یافت که کوشندگان و سخن گویان حرکت سبز، برای احیای عناصر جمهوریت و دموکراسی در نظام سیاسی کشورند. چنان همآیشی می توانست و می بایست چالش ها، فرصت ها، راه کارها و راهبردهای حرکت سبز را بررسی و راه های تداوم و همگرایی جنبش اعتراضی سبز را جست و جو و سامان گری کند.
اما از این فکر استقبال کافی نشد و مقرر شد همآیش توسط مسوولان اتحاد جمهوری خواهان برگزار شود؛ اما عمده وظیفه آن همانا مسایل حرکت سبز باشد.
نوشته حاضر نگاه ها، سمت گیری ها و سیاست هایی را طراحی، تدوین و توصیه می کند که عموم رهبران و سازمان گران جنبش سبز - و نه فقط جمهوری خواهان سکولار - می توانند و یا می باید در قبال دستگاه رهبری جمهوری اسلامی ایران در پیش گیرند. منتها قبل از هرگونه سیاست گذاری باید بتوانیم "جنبش سبز" را مشترکا تعریف یا تجسم1 کنیم.

فراز نخست: تعریف و خصلت نگاری حرکت سبز

جنبش سبز بیان التهاب یافته ی جامعه مدنی است
جنبش سبز به لحاظ ماهیتی جنبشی یک دست نیست. جنبشی متنوع است که گرایش های تاریخی، فکری، سیاسی، فرهنگی، قومی، جنسیتی وسِنّی بسیار متنوعی را در خود حمل می کند2. حرکت سبز فاقد یک ساختار ایدئولوژیک و دستگاه فکری پردازش شده است. چندگانگی پایه ای ترین وجه مشخصه این حرکت است. اما این تنوع و چندگانگی مانع از شناخت خصلت ها و خواست های مشترک در آن نیست.
خصلت ها
جنبش سبز از جنبه هویتی و رفتاری به تدریج و به میزان محسوس حرکتی تعریف شده است. اکنون در میان نظریه پردازان سیاسی - علیرغم برخی ناروشنی ها – در این زمینه کمتر اختلاف دیده می شود. قشرهای وسیع فعالین هم عمدتا به این خصلت ها پای بندند. اهم این خصلت ها در 4 ضلعی زیر می گنجند:
1- مسالمت جویی و خشونت گریزی،
2- قانون گرایی و ایستادن بر حقوق قانونی،
3- عدم تکیه به قدرت های خارجی و اتکاء بر قدرت شهروندان
4- حقیقت جویی و اخلاق گرایی (به ویژه تبری از دروغ و خدعه)
خواسته ها
مطالبات جنبش سبز از حاکمیت جمهوری اسلامی نیز اکنون تا حد زیادی تعریف شده است:
1- تشکیل گروه حقیقت یاب بی طرف برای رسیدگی به تخلفات انتخابات
(عدم قبول احمدی نژاد به عنوان رئیس جمهور منتخب)
2- محاکمه و مجازات عاملین کشتار مردم، شکنجه زندانیان، و تهمت به افراد،
3- اصلاح قانون انتخابات،
4- آزادی زندانیان سیاسی،
5- رعایت آزادی های قانونی،
6- بی طرفی صدا و سیما، حق دسترسی مخالفان به رسانه ها،
7- منع مداخله نهادهای نظامی در امورسیاسی و اقتصادی3
مجموعه این ویژگی ها و مطالبات به روشنی نشان می دهد که جنبش سبز برآمدی برای احیاء و تحکیم عناصر جمهوریت و مردم سالاری در جمهور اسلامی، برآمدی برای صیانت از حقوق شهروندی، برآمدی در سمت دموکراسی است.
با ماندن احمدی نژاد جمهوری اسلامی ایران از یک سو دارد به جمهوری استالینی ایران متحول می شود. از سوی دیگر در درون نظام مقاومتی سنگین در برابر این روند شکل گرفته است که حفظ و بسط عناصر جمهوریت و دموکراسی در جمهوری اسلامی ایران را یگانه راه بقای آن یافته است. ستاد مقاومت در برابر "استحاله استالینی"4 در درون نظام است. اما این ستاد بدون تکیه بر گروه های اجتماعی که خود را معتقد به نظام تعریف نمی کنند، امکان ندارد جلوی استحاله استالینی را سد کند.
جنبش اعتراضی بشدت آگاه است که رهبری آن باید در درون نظام بماند تا از درون کشور رانده نشود. حرکت سبز هرجا برآمد کرد، با وسواس زیاد نشان داد که روش های پیگیری، زمان پیگیری و مکان پیگیری را طوری گزین می کند که، نه تنها حق موجودیت و مشروعیت خود را به مخاطره نیافکند، بلکه تناسب قوای موجود را به سود خود تقویت و زمان موفقیت را نزدیک تر کند. جنبش سبز جنبشی نیست که فقط با "نفی" هویت یابی کند.
نقطه قوت جنبش سبز آن است که خواسته های آن بر خصلت های آن سایه نمی اندازد. ما ایرانیان هم داریم به جایی میرسیم که به هر وسیله ای برای رسیدن به هدف تن ندهیم و خصلت های حرکت را قربانی خواسته هایش نکنیم.
حفظ موجودیت و پاسداری از خصلت های جنبش ضامن تداوم فشار اجتماعی (برای اصلاحات) است. آیا هدف نهایی این جنبش به قدرت رسانیدن خویش است؟ به اعتقاد من رسیدن به حکومت هدف نهایی نیست. قرار دادن "کسب قدرت" در مقابل جنبش و تبلیغ آن به عنوان "هدف نهایی" مردم فریبی و اهرم کردن آنان برای کسب قدرت است. هیچ "هدف نهایی" از این دست پیش روی این جنبش نیست5. جنبش سبز برای به قدرت رسانیدن خود برنخاسته است. این جنبش برای اعمال قدرت بر حاکمیت برخاسته است و تا حکومت به اراده او تمکین نکند از جوشش نخواهد افتاد. موضوع این جنبش اعمال بی وقفه فشار برای ایجاد "تغییر و باز هم تغییر" در رفتار، در ترکیب و در ساختار حکومت است تا همیشه. جنبش سبز بیان التهاب یافته ی جامعه مدنی است.

فراز دوم: معنای سیاست گذاری در قبال حاکمیت

موضوع بحث
منظور ما از "سیاست گذاری در قبال حاکمیت تعیین موضع نسبت به نظریه ولایت فقیه نیست. فعالان سیاسی ایرانی، اعم از سبز یا غیر آن، سال هاست که با تظریه ولایت فقیه تعیین تکلیف کرده اند. حتی آیات عظام ما هم امروز این نظریه را قبول ندارند. اکثر کارگزاران جمهوری اسلامی ایران امروز دریافته اند هر رهبری که خودخواسته بر مردم حکم براند، سرانجام مردم را بی تاب و برآشفته و سیستم سیاسی را بی ثبات می کند. راست این است که هر فرشته ای که بی رای مردم در قدرت بماند، سرانجام چون دیو برون میرود. و تاریخ گویای مکرر همین حقیقت است.
موضوع بحث ما سنجش کفایت سیاسی و صلاحیت اخلاقی رهبر کشور نیز نیست. در میان فعالان و حامیان جنبش سبز در کفایت سیاسی و صلاحیت اخلاقی آقای خامنه ای برای اداره کشور کمتر نظرات ضد و نقیض به چشم می خورد. در طول بیست سال اخیر هرچه پیش آمدیم اعتبار و احترام ایشان، و پای بندی به انصاف و عدل در مواضع وی در ذهن بخش های بزرگ تری از جامعه ما آسیب دید. وی در طول دوران زمامداری اش گام به گام از مسند یک رهبر فرا جناحی، از جایگاه یک رهبر مسوول و دور اندیش - که می کوشد پایبندی همه ی مصلحان و خیرخواهان مدافع جمهوری اسلامی را حفظ کند - فرولغزیده، از جلب اعتماد و پشتیبانی بخش اصلاح طلب جمهوری اسلامی بکلی دست کشیده است. اعتقاد طیف وسیعی از اصول گرایان نیز به درایت و صلاحیت او واقعا آسیب دیده است6. اکثریت بزرگ برپاکنندگان جمهوری اسلامی ایران اکنون از مسیری حکومت در آن می غلطد واقعا نگرانند
بخش عمده ای از این نگرانی ها مربوط به شیوه گردانش امور در همین 3 ماهه اخیر است. اعتماد به صحت تصمیم های بیت رهبری و یا حواشی آن در ذهن موثرترین فعالان و کارگزاران نظام حاکم واقعا صدمه دیده است.
نهاد یا فرد؟
سیاست گذاری در قبال رهبری جمهوری اسلامی ایران سیاست گذاری در قبال یک فرد نیست. این یک تصمیم گیری کاملا حیاتی با اهمیت استراتژیک فوق العاده است. اگر مساله قضاوت در باره کارنامه و "خصایل یک شخص"7 بود درست این بود که قضاوت نهایی را به پس از مرگ رها و آن را به دست تاریخ بسپاریم. حتی در متمرکزترین دیکتاتوری ها (مثل حکومت استالین، هیتلر، صدام و غیره) هم حکومت کردن "امری جمعی" است. تصمیم حاکم محصول پیچیده ای از کنش ها و واکنش هایی است که در درون حلقه اصلی قدرت شکل می گیرد. در تمام سیستم های هیرارشیک همواره اشخاص معینی وجود دارند که پروسه تصمیم گیری محصول مداخله آنهاست. با این استدلال می خواهم این گمانه زنی ها را که می پرسند "آیا آقای خامنه ای شخصا فجایع اخیر را رهبری کرده است و یا او هم اکنون اسیر و قربانی اطرافیان است؟" نادقیق، غیرواقعی و گمراه کننده معرفی کنم.
بحث سیاست گذاری در قبال شخص رهبر (آقای خامنه ای) مطرح نیست. موضوع بحث ما سیاست گذاری در قبال دستگاه رهبری است. منظور تعیین تکلیف با اهرم ها و تکیه گاه های دستگاه حاکم، یعنی سپاه، ارتش، نیروهای انتظامی، وزارت اطلاعات و غیره است. آقای منتظری به حق می گوید که این حکومت "ولایت فقیه" نیست؛ این ولایت نظامی – امنیتی هاست. مجلس خبرگان نه حکومت تعیین می کند و نه حکومت حفظ می کند. تکیه آقای خامنه ای بر سپاه و بسیج و انتظامی ها و امنیتی ها و زندان هاست. تکیه او بر مجلس خبرگان نیست. ستاد رهبری اکنون در بیت رهبری مستقر شده است. اشخاصی که در آنجا هستند در باره مسایل مربوط به امنیت حکومت، مثل تاسیس و تخلیه زندان کهریزک، اعزام لباس شخصی ها، شلیک به سوی مردم، راه اندازی محاکمات نمایشی، شوهای تلویزیونی و از این قبیل، تصمیم می گیرند.
موضوع "سیاست گذاری در قبال جناح های حکومت" نیست. موضوع "سیاست گذاری در قبال دستگاه رهبری و زیر مجموعه های آن" است. موضوع بحث سیاست گذاری در قبال حکومتی است که ، از پس هر چرخش، ممکن است به گوشه ای رانده شود که جز به قوه قهریه راهی برای دفاع از خود نیابد. موضوع مرکزی سیاست گذاری در قبال نیروهای کنترل کننده سپاه و بسیج، در قبال قدرت های حاکم بر دادگاه ها و زندان ها و امنیتی ها و انتظامی ها، و در یک کلام در قبال دستگاه حاکم است8.
موضوع مرکزی در تدوین خط مشی سیاسی تعیین سیاست نسبت به حاکمیت است. سوال مرکزی این است: با این حکومت چه باید کرد؟9
پنج گزینه مطرح است
تحلیل ها و خط مشی های معینی در این زمینه از سوی فعالان یا گرایش های سیاسی مختلف عرضه و یا پیگیری شده اند. روئوس این تحلیل ها و خط مشی ها را به 5 صورت زیر می توان دید و دسته بندی کرد:
1. رژیم تحت رهبری ولی فقیه مرتکب جنایت علیه بشریت شده است. تلاش کنیم تا سران رژیم در دادگاه های بین المللی محاکمه و به دست عدالت سپرده شوند. خامنه ای مصداق بارز یک جنایتکار علیه بشریت است.
2. این رژیم ماهیتا استبدادی و تحت رهبری خامنه ایست. جهت شعارها باید علیه خامنه ای و جمهوری اسلامی باشد. احمدی نژاد مهره خامنه ایست و نفی او هدف جنبش نیست. هر سازشی با خامنه ای خیانت به آرمان مردم است. این رژیم باید برود.
3. جنبش اجتماعی باید تغییر در رفتار رهبری، و تمکین او به مطالبات ملی، را هدف قرار دهد. عزل حکومت (رهبری) کار فشار اجتماعی نیست. جنبش سبز باید نقد حقوقی و قانونی رفتار رهبری را با هدف تغییر در رفتار وی دنبال کند. اما باید این نقد نباید به مسیری برود که تنش میان حکومت و ملت غیرقابل کنترل شود.
4. رهبران جنبش باید برای تحقق خواست های ملی بر فشار اجتماعی تکیه کنند. بدون این فشارها هیچ اصلاحی در امور امکان پذیر نیست. اما این فشارها نباید خصلت "مقابله با نظام" به خود گیرد. لذا رهبری نباید مورد انتقاد قرار گیرد و باید دور زده شود. سایر نهادها باید مخاطب و مورد نقد باشند.
5. مسوولیت نخبگان سیاسی کمک به رهبری (حکومت) برای مهار فشارهای اجتماعی است. رهبران جنبش سبز باید حساب خود را از طرفداران "فشار از پائین" جدا کنند. انباشت فشار اجتماعی برای تاثیر گذاری بر رفتار رهبری همان انباشت تنش میان حکومت و مخالفان است. تکیه بر فشار اجتماعی نمی تواند به درگیری نیانجامد. بسیج اجتماعی وظیفه نخبگان سیاسی نیست.
به این ترتیب ناراضیان از وضع موجود ظاهرا 5 خط مشی متفاوت در قبال آقای خامنه ای در پیش دارند. خواننده این تحلیل، هرگاه خود را جزو ناراضیان از وضع موجود بیابد به احتمال زیاد یکی از این 5 خط مشی را بیشتر با ذائقه خود سازگار خواهد دید10.
تقلیل 5 گزینه به 3 رویکرد
هرگاه از زاویه نظری 5 گزینه های فوق را گروه بندی کنیم در محتوا به بیش از 3 رویکرد نمی رسیم:
- رویکرد رادیکال: شامل گزینه اول (رایدکالیسم رمانتیک) و گزینه دوم (رادیکالیسم اصول گرا) که بیشتر مورد پسند گروه ها و فعالینی است که اصلاح امور در این رژیم را ناممکن، بی فایده، یا کم اثر می بینند.
- رویکرد رفرمیست: گزینه سوم (رفرمیسم چالشکر) و چهارم (رفرمیسم ملاحظه گر) که بیشتر مورد پسند گروه ها و فعالینی است که فشار مردم برای اصلاح امور در رژیم کنونی را ممکن و پر اثر می بینند.
- رویکرد محافظه کار: گزینه پنجم مورد پسند گروه ها و فعالینی است که اصلاح امور را، نه به خاطر ارزش های انسانی، بلکه از این زاویه ضروری می بینند که اگر از آن ها امتناع شود ثبات سیاسی کشور یا قوام حکومت آسیب می بیند (رفرمیسم محافظه کار).11
آقایان موسوی و کروبی در این ماه ها از دو سو زیر فشار قرار داشته اند. از یک سو رادیکال ها تلاش کرده اند جنبش سبز به جنبشی علیه دستگاه حاکم و علیه تمامیت رژیم "فراروید". و از سوی دیگر فشار و تهدیدهای سنگینی از سوی برخی گروه بندی ها در حکومت اعمال شده که آنان از پیگیری یک رفرمیسم چالشگر یا ملاحظه کار دست بردارند و از رفرمیسمی محافظه کار پیروی کنند. علیرغم این فشارها رهبران اعتراضات ماه های اخیر و شناخته شده ترین سخن گویان جنبش سبز در داخل کشور تقریبا بلا استثناء در چارچوب یک رفرمیسم ملاحظه کار یا چالشکر عمل کرده اند.

فراز سوم: جنبش سبز و نیروهای طرفدار "تغییر رژیم"

شعار "تغییر رژیم"12 شفاف ترین بیان خواست و آرزوی بزرگ گروه های اجتماعی معین و غیرقابل حذف در جامعه ماست. خط رادیکال در عین حال بیش از خط رفرمیستی قادر است شرایط را به سوی حدت یابی مقابله حکومت و مردم سوق دهد.
خط رادیکال از جنبه نظری حامل 2 ضعف اصلی است: اولا به "مبارزه مطالباتی" و امکان عقب راندن حاکمیت در قبال خواست های سیاسی بها نمی دهد و در واقع هر اصلاحی در امور کشور را به سقوط رژیم موکول می کند؛ ثانیا نمی تواند معلوم کند که با سقوط حکومت کدام نیرو حکومت را خواهد گرفت. خط رادیکال نمی تواند ثابت کند حکومتی که با ساقط کردن جمهوری اسلامی روی کار می آید مشخصه ها، سیاست ها و عملکردهایی بهتر از حکومت فعلی، یا قبلی، خواهد داشت.
خط رادیکال در صحنه عمل نیز حامل 2 نقطه ضعف است: اولاحاملین اصلی خط رادیکال با هم جمع ناپذیرند. مجاهدین، سلطنتی ها، چپ های افراطی و جریان های قومی، فاقد ظرفیت سیاسی برای تشکیل اتحادند. ثانیا هیچ یک از آنها، حتی به حمایت خارجی قادر به کسب قدرت، و با شدتی بیشتر، قادر به حفظ قدرت نیستند13. این پروژه (تغییر رژیم) مجری ندارد14.
برخی رفرمیست ها تصور می کنند می توانند رادیکال ها را منزوی کنند. برخی دیگر آنها را بی اهمیت می بینند. این تصورات غیر واقعی اند. نیم قرن سیاست "آپارتاید سکولاریستی" در دوران پهلوی و از پی 30 سال فشار سنگین "ضد سکولاریستی" خشم و ستیزی در میان بخش هایی از اقشار مدرن رسوخ یافته که زدودن آن نشدنی است. بخش هایی از جامعه ما واقعا حاضر نیستند خود را با هیچ تعبیری از جمهوری اسلامی تطبیق دهند. نابودی هرچه سریع تر جمهوری اسلامی و محاکمه سران آن برایشان آرزویی پر کشش است. وجود همین کشش باعث می شود که هرجا فرصت دست دهد این نوع رادیکالیسم، چه به صورت هیجانی، چه به صورت مستدل، روی صحنه بیاید. به علاوه هرچه حکومت بیشتر خشونت کند رادیکال ها بیشتر اغوا می شوند.
سیاست گذاری جنبش سبز در قبال خط رادیکال از حساس ترین کارهاست. مقابله با لایه های اجتماعی بشدت نومید از حاکمیت جمهوری اسلامی اشتباه است. باید نیازها و مطالبات این اقشار را دید و درک کرد. اشتباه بزرگ آن است که گرایش رادیکال (از جمله شعار سرنگونی) به بیگانگان نسبت داده شود. با بستن آنان به امریکا و اسرائیل هیچ مساله ای حل نمی شود و بغرنجی های تازه تولید می شود.
وضعیت البنه اصلا ساده نیست. از یک سو جذب و جلب حمایت این اقشار برای اعمال فشار و عقب نشاندن حاکمیت ضروری است، از سوی دیگر جذب این نیرو هم حکومت را متعرض تر می کند و هم زیرش نیروهای معتدل و محافظه کار را از پی دارد.
تا روز 22 خرداد 88 رهبران دو گرایش رادیکال و رفرمیستی در دو سوی متقابل عمل می کردند. رفرمیست ها موافق حمایت از موسوی و کروبی و رادیکال ها عموما مخالف حمایت بودند. اما بعد از 22 خرداد انبوهی از رادیکال ها هم به نهضت سبز پیوستند.
وضعیت تازه هر دو نیرو را وادار کرده است که در باره نحوه رفتار با یک دیگر از نو با دقت سیاست گذاری کنند. اکنون سوال این است که آیا این دو خط مجبورند یک دیگر را منزوی گردانند یا دو خط مشی می توانند به موازات هم پیش روند و زیاد درگیر هم نشوند؟
جنبش سبز نباید با خط رادیکال وارد پلمیک شود. مخاطب قرار دادن رادیکال ها و نقد مواضع آنان وظیفه ی رهبران سبز نیست. روی سخن رهبران سبز باید متوجه استبداد و مدافعان آن باشد. جنبش سبز باید بر خصلت ها و خواسته های خود بایستد و از این طریق تمایز خود را با خصلت ها و خواسته های رادیکال ها حفظ و برجسته کند. تعرض حکومت علیه حقوق بشر و حقوق شهروندی، چه علیه رادیکال ها باشد چه علیه هر جریان دیگری، باید مورد اعتراض همگان قرار گیرد. این گونه اعتراض ها لزومی ندارد همه یک شکل باشند. به عنوان نمونه می گویم: تبلیغاتی که در خارج کشور برای به محاکمه کشیدن رهبران جمهوری اسلامی به جرم جنایت علیه بشریت در دادگاه بین المللی لاهه بر پا شده، البته ربطی به استراتژی رهبران سبز در داخل ندارد. اما نباید تصور کرد که این گونه تبلیغات، تا زمانی که حاکمیت از جدی گرفتن و صحبت کردن با شخصیت های معترض سر می پیچد، حرکتی بی جا یا بی اثر است.
در عین حال جنبش سبز به هیچ وجه نباید شعارها و روش های رادیکالیسم رمانتیک و انقلابی برگزیند. ایستادگی سبزها بر خصلت های خود به روش حکومت نباید موکول شود. جنبش سبز نباید از اعمال فشار برای پای بند کردن حکومت به قانون و برای استفاده از تمام مجاری قانونی برای صیانت از حقوق ملت دلسرد شود. اجرای بدون تنازل قانون اساسی، شعار اساسی رهبران جنبش سبز است. جنبش سبز نباید از این خواسته دست بکشد و به راهی برود که دستگاه رهبری حکومت جلوی او پهن می کند. جنبش سبز باید تا به آخر و پی گیرانه به عدم خشونت وفادار بماند15، فقط به منابع ملی، مردمی و داخلی متکی شود و به خواست های قدرت های بزرگ و رقبای ایران تن ندهد و آنها را وسیله کسب قدرت قرار ندهد. جنبش سبز باید مروج اخلاق، مروج صداقت و تا به آخر حقیقت جو باشد و به هیچ وجه به روش های که حکومت و یا رقبای سیاسی در جعل حقیقت و بازی با وجدان عمومی تن ندهد. رهبران جنبش سبز باید تا به آخر بر ارزش های 4 گانه خود بایستند.
سرکوبی خشن جنبش سبز گرچه ممکن است در کوتاه مدت طرفداری از رادیکالیسم و "تغییر انقلابی رژیم" را پر طرفدار کند. اما خطای فاحش خواهد بود هرگاه عامل عمده رشد رادیکالیسم را به "سیاست های حکومت" نسبت دهیم. سطح پائین تجربه سیاسی (غلبه فشار عاطفی بر عقلانیت سیاسی) در میان فعالین از یک سو، و نااستواری، نومیدی رهبران رفرمیست در دفاع از قانون گرایی و مسالمت جویی از سوی دیگر، عمده ترین عوامل ذهنی16 رشد گرایش رادیکالند. این عوامل نسبت به سال های قبل از انقلاب بشدت تضعیف شده اند. رویدادهای پس از انتخابات اصلا نشان نداد که جامعه مدنی و شهری ایران به تکرار حادثه ای چون بهمن 57 متمایل است. آنچه بیشتر متصور است آن است که اکثریت بزرگ جامعه شهری نیروی خود را حفظ کند تا در دوره ی بعد تازه نفس تر و قدرتمند تر برای به تمکین واداشتن "دستگاه رهبری"، از جمله برای سپردن اهرم های دولت و مجلس به منتخبین خود، تعرض کند.
آقایان کروبی و موسوی تا اینجا چنان ایستاده اند که انتظار نمی رود اقشار وسیع رای دهنده را نومید سازند. چنانچه این احساس از مردم گرفته شود که آنان بر تعهد خود ایستاده اند، آنگاه دلسردی های ناشی از آن ممکن است رادیکال ها را صحنه گردان کند. تجربه تاریخی نشان می دهد عامل تشدید فشارهای حکومت یک عامل عمده رشد رادیکالیسم است. اما عامل دیگر انفعال، سردرگمی، بی عملی و کم کفایتی رهبران اصلاح طلب و میانه روست17؛ امری که مردم را سردرگم، مایوس و خانه نشین، و رادیکال ها را میدان دار می کند.

فراز چهارم: توصیه های سیاست گذاری (در قبال رهبری نظام)

تدوین یک خط مشی جامع برای پاسداری از خصلت ها و پیگیری مطالبات جنبش سبز نیازمند سیاست گذاری در عرصه های مختلف است. اما مرکزی ترین عرصه مربوط است به سیاست گذاری در قبال رهبری جمهوری اسلامی. از این روی در این نوشته از همه عرصه ها گذشته ام و توصیه ها را به سیاست گذاری در قبال دستگاه رهبری جمهوری اسلامی ایران محدود ساخته ام. اهم این توصیه ها عبارت اند از:

1. فشار اجتماعی منبع اصلی و نقطه اتکای جنبش سبز برای پیگیری مطالبات خویش است. هدف این فشار وادار سازی رهبری کشور به تغییر رفتار خود و پذیرش رهبران سبز، به عنوان نمایندگان مردم و طرف چانه زنی با حکومت، برای رسیدگی به مطالبات قانونی مردم (بیانیه 11 موسوی) است. مراجعه به حکومت فقط هرگاه علنی باشد فشار اجتماعی را به فشار سیاسی تبدیل می کند. تجربه 8 ساله جنبش اصلاح طلبی نشان می دهد مراجعه رهبری اصلاحات به رهبری نظام فقط اگر علنی می بود با فشار اجتماعی مربوط می شد و به فشار سیاسی فرامی روئید. مراجعات آقای کروبی به ارگان های مسوول از آنجا که علنی است قادر است نیرو آزاد کند. اقدام رفسنجانی در طرح علنی برخی تذکرات در یک نامه سرگشاده با رهبری نمونه دیگر است. تاکتیک دور زدن "مقام رهبری" و عدم طرح درخواست ها از وی روشی کمتر ثمر بخش و سنجیده است. به سود جنبش نیست این تاکتیک ادامه یابد.

2. فشار های روحانیت: بخش مهمی از روحانیت شیعه با خواست های سبز مهربان اند. آیت الله منتظری در صدر آنها و مجمع روحانیون مبارز، آیات دیگری چون صانعی، دست غیب، طاهری، اردبیلی و غیره هم همراهی می کنند. جنبش سبز باید ارتباط خود را با این بخش از روحانیت حفظ کند. همکاری با این گروه از روحانیون نه فقط برای به واداشتن دستگاه رهبری به اطاعت از مردم، بلکه برای انطباق دین با نیازهای رشد اجتماعی اهیمت کلیدی دارد.
بی اعتنایی نظامی امنیتی ها به برخی آیت الله ها، آنها را به عدم اعلام حمایت یا طرح انتقاد ارتجاعی از دولت تشویق کرده است. گرچه وجود این شکاف به سود ماست، اما هم صدایی با این نوع فشارها ماهیت حق گرایانه و صادقانه جنبش سبز را خدشه دار می کند.

3. فشارهای غرب بر دولت ایران در مناقشه هسته ای، در مسایل خاورمیانه، و در درگیری های عراق و افغانستان، هیچ کدام تکیه گاه ما نیست18. شرق و غرب در ایران منافع متفاوت دارند و با هم رقابت می کنند. اما منافع جنبش سبز در حمایت یکی از این دو علیه دیگری نیست. در این کشمکش ها سبز نباید و نیاز ندارد پشت درخواست های طرف های مقابل ایران بایستد. در رقابت اروپا و امریکا با روسیه و چین جنبش سبز مخالف یکی و طرفدار دیگری نیست. تلاش حامیان دولت برای نسبت دادن حرکت سبز به "دست غرب" بی پایه است. در سیاست خارجی ما خواهان کاهش تشنج و حل و فصل اختلافات از مجاری دیپلماتیک هم با شرق و هم با غرب هستیم. این حرف که چون احمدی نژاد رئیس جمهور ایران نیست پس مذاکرات هسته ای نباید آغاز شود سخن رهبران سبز نیست. گفتگوی 5+1، گفتگوی مستقیم ایران و امریکا به سود اهداف سبز است. فشار بین المللی علیه نقض حقوق بشر در ایران وقتی کارساز است که روابط جامعه بین المللی با ایران پر تنش نباشد. ما باید از هر پیشرفتی در این مسیر استقبال کنیم.

4. زبان گفتگو با هیات حاکمه، به خصوص در مراجعات علنی، باید چنان گزین شود که ادامه گفتگو19 را تضمین کد. این زبان از جمله باید:
- بازتاب تلاش دو جانبه برای اجرای بدون تنازل قانون باشد و همراه با تهدید به نقض قانون نباشد؛
- مسوولیت مشترک در حفظ کشور، امنیت اجتماعی، و منافع ملی را بازتاب دهد؛
- برای کاهش ترس مردم از حکومت و ترس حکومت از مردم باشد.
- خیرخواهانه باشدو طینت نگر نباشد؛ خوش بین باشد و زشت بین نباشد؛20
- پرسش گرانه باشد و پرخاش گرانه نباشد؛
- و مهم تر از همه، تا هر حد ممکن علنی باشد و خواست مردم بازتاب دهد.
این تدابیر ممکن است کمک کند که گفتگوی میان نمایندگان جنبش سبز با حاکمیت ثمربخش باشد و تداوم یابد. مناظره های نامزدهای ریاست جمهوری، هرگاه ادامه می یافت، یک نقطه چرخش بزرگ در سمت بستر سازی برای دموکراسی بود. علنی شدن، عادی شدن و، از همه مهم تر، نهادینه شدن اپوزیسیون همه و همه در گرو تداوم ارتباط21 میان حکومت و مخالفان است. اگر قدرتمندی جامعه مدنی مبنا و کسب قدرت هدف نباشد، رام کردن حکومت خیلی بیش از به تله انداختن و برانداختن آن ارزشمند . ثمر بخش است.

5. مسوولیت دو گانه: رهبران جنبش مدنی (سبز) موظف اند روحیه کوشندگان را حفظ کنند و به اعتماد مردم آسیب نزنند. آنها هم چنین موظف اند اعتماد حکومت، نسبت به قبول مسوولیت مشترک در قبال سرنوشت کشور، را از دست ندهند و در زمینه گفتگو را منتفی نکنند. حفظ تعادل میان این دو مسوولیت وظیفه ای پیچیده و خطیر است. رهبران جنبش اعتراضی باید یک بار خود را جای شهروندان عادی بگذارند تا دغدغه ها و نگرانی های آنان را ببینند و یک بار هم خود را در جای مسوولین نظام و دستگاه رهبری تصور کنند تا بتوانند مسوولیت ها و نگرانی های رهبری کشور را هم حس کنند. تصمیم های سیاسی خطیر و حساس پس از این دو آزمون باید اتخاذ شود.

6. جهت اصلی فشار: انزوای رهبری نظام هدف سیاست گذاری نیست. انزوای جناح اصول گرا هم هدف سیاست گذاری نیست. اکثریت اصول گرایان از سیطره طرز فکر حسین شریعت مداری، سلطه نظامیان، و امنیتی شدن فضای مناسبات خادمان نظام می هراسند. زیرا نظامی امنیتی ها تحمل رقابت درون جناحی را ندارند. آنها هر رقیبی را "دشمن" می بینند. تشکل های اصلی اصول گرایان، مثل جبهه متحد اصول گرایان و ائتلاف وسیع اصول گرایان، فقط در صورت قدرت گیری و استقامت جنبش سبز امکان ادامه حیات دارند22. آنها در نگرانی های ما از نظامی گرایان سهیم اند. اگر سلطه نظامی گرایان پیش برود، تردید نکنیم که بخش عمده ای از اصول گرایان هم سبز خواهند شد. ما در رقابت های درونی جناح اصول گرا بی طرف نیستیم.
جهت اعمال فشار بر رهبری برای جداسازی او از اصول گرایان و متصل کردنش به اصلاح طلبان نیست. چنین سیاستی بیهوده است. مهار نظامی- امنیتی ها از یک سو و بیطرف سازی رهبری23 در رقابت های انتخاباتی و عدم مداخله در توزیع قدرت به سود یک جناح، تعیین کننده جهت همه فشارهاست.
یحیی تدین - روزآنلاین

7. فقط از راه انتخابات: رهبران جنبش باید مدام برای مردم و برای حاکمیت هرچه روشن سازند که هر نوع تغییر در ترکیب حکومت و حضور افراد قابل اعتماد مردم در حکومت تنها از راه انتخابات میسر است و هر راه دیگری بیراهه است. در انتخابات مجلس نهم اگر حکومت به عقب نشینی تن ندهد یعنی فشار اجتماعی کافی هنوز کافی نیست؛ نه این که یعنی راه دیگر، براندازی، راه مناسبی است. تغییر قانون فقط از مجرای نهادهای قانون گذار میسر است.
تردید زدایی و بسیج ملی برای تسخیر مجلس نهم مهم ترین وظیفه همگانی است.
بسیج ملی برای شرکت در انتخابات مجلس فقط دو پی آمد خواهد داشت: یا رهبری نظام به مشارکت نمایندگان واقعی مردم در انتخاباتی سالم تن خواهد داد؛ و یا از بالا گرفتن فشار - به صورت اجتماعات، تظاهرات، و یا اعتصاب و تحریم همگانی – کمی دیرتر به فرمانبرداری بیشتر وادار خواهد شد.

مردم ایران در کشاکش با حکام خودکامه، در طول تاریخ یک صد و چند ساله اخیر، بلا استثناء به یکی از این دو نتیجه رسیده اند: یا موفق شده اند حکام خودکامه را به اطاعت از خود وادارند، و یا نومید شده، آنان را به زیر کشیده و دیگری را جایگزین کرده اند. این تاریخ آموخته است که بهره های وادار ساختن حکومت به تغییر رفتارش با ملت، فوائدش برای ملت بس بیشتر از به زیر کشیدن وی به قوه قهریه و نشاندن حاکم دیگری بر کرسی قدرت است. راه اول قطعا راهی تضمین شده تر به سوی دموکراسی است. منتها این کار از عهده ملتی ساخته نیست که راه ذبح حکومت را میداند، اما راه رام کردن آن را نه.

مهرماه 1388 – اکتبر 2009
Email: farrokh1946@gmail.com
Skype: farrokh1946
Face book: Farrokh Negahdar
------------------

[1] Conceptualize or imagine
2 - پرداختن تفصیلی به این جهات در این گفتار میسر نیست. فقط اشاره می کنم بسیاری تحلیل گران، ضمن عدم نفی این تنوعات، اشتراکات گسترده تاریخی، اجتماعی و فرهنگی در حرکت سبز مشاهده می کنند. بسیارند کسانی که جنبش سبز را به لحاظ تاریخی میراث دار و ادامه دهنده جنبش های ترقی خواهانه و دموکراتیک از مشروطه به این سو؛ به لحاظ اجتماعی بیش از همه متکی بر اقشار متوسط جامعه شهری؛ و به لحاظ فرهنگی دارای نگاه نسبت به مدرنیته و ارزش های مدرن تعریف می کنند.
3 - در بیانیه 11 آقای موسوی مضمون همین مطالبات در 9 بند آمده که در اینجا بند 3 و 4 بیانیه مذکور ادغام و بند 5 آن در بندهای دیگر ادغام شده است.
4 - برخی تحلیل گران "ارتش جمهوری اسلامی پاکستان" را مدل راهنمای نظامی امنیتی ها برای استحاله ساختار قدرت سیاسی در ایران معرفی می کنند. به نظر من جنبه هایی از مدل پاکستانی در ایران ظاهر شده است، اما مدل استالینی (یا کره شمالی) شباهت های نسبتا بیشتری را بروز می دهد.
5 - این همان بحث صد سال پیش مارکسیست های ارتودوکس، لنین و رزا لوگزامبورگ، با برونشتین، سوسیال رفرمیست اطریشی، است که می گفت "جنبش همه چیز – هدف هیچ چیز". در مقابل لنین می گفت مساله مرکزی کسب قدرت سیاسی برای سرنگونی بورژوازی است. صد سال بعد در ایران محتوای همین بحث، در فرمی دیگر، مطرح است
6 - اخیرا عسگراولادی، باهنر، میرسلیم، حدادعادل، مظفر، مرتضی نبوی - و از سال گذشته آقایان قالیباف، لاریجانی و رضایی - کوشیده اند مواضع خود را از حامیان دولت جدا کنند.
7 بیل کلینتون رئیس جمهور سابق امریکا در کتاب خاطرات خود می گوید بزرگ ترین درس زندگی او این است که "انسان ها تفاوت عمده ای با یک دیگر ندارند". این درس بزرگ زندگی من نیز بوده است. این که فکر کنیم آقای خامنه ای آلوده به تمام رذایل بشری است همانقدر اشتباه است که او را رهبری فرزانه ای بپنداریم که بر دامن کبریاش ننشیند گرد. او هم انسانی است مثل بقیه انسان ها.
هر کس بود – اگر 20 سال در قدرت مانده بود – از او همین تصوری ساخته می شد. زیاد فرق نمی کند که آن فرد آیت الله خمینی باشد، ناصرالدین شاه باشد، استالین باشد، موگابه باشد، یا محمد رضا.

[8] - این سیاست گذاری البته مبتنی بر تحلیل رفتار رهبری است. من وجوهی از این رفتار را در مقاله ی دیگری بررسی کرده ام که نیتجه گیری نهایی آن هم چنان معتبر است. برای دریافت آن مقاله به این آدرس مراجعه کنید:
http://www.iran-emrooz.net/index.php?/politic/print/18506/
9 - مساله مرکزی در ذهن برخی عزیزان طور دیگری مطرح است: از جمله اکبر گنجی و برخی دیگر هم این سوال را در مقابل خود قرار می دهند که با این رژیم چه باید کرد. اما منظور از طرح این سوال در واقع این است که "جهان با این دستگاه حاکم بر ایران چه باید بکند".
10 - فکر نکنم در میان ناراضیان از وضع موجود کسی باشد که هیچ کدام از این 5 سیاست را نپسندد. اما اگر چنین کسی پیدا شود خوشحال خواهم شد هرگاه از سیاست ششمی که او در قبال دستگاه رهبری توصیه می کند مطلع شوم.
11 - این 3 خط مشی را با کلمات "تندرو"، "میانه رو" و "محافظه کار" یا با عناوین "انقلابی"، "رفرمیست" و "ارتجاعی" هم معرفی می کنند. اما من سعی می کنم از این گونه عنوان گزاری بپرهیزم و تلاش کنم نام گزاری های ما که نه فقط برای "طرف ما"، که برای "طرف دیگر" هم پذیرفتنی باشد.
12 - من در مقالات دیگر، طی سال ها بارها و بارها، دلایل نظری و سیاسی خود را در رد سیاست هایی که می خواهند از راهی جز انتخابات حکومت را تغییر دهند تشریح کرده ام. لذا در اینجا تنها به ذکر رئوس اکتفا شده است.
13- شخصیت های مستقل خواهان رهبری "مبارزه برای تغییر رژیم" نیز فاقد ظرفیت ها و خصایل ضرور برای ترک استقلال و تاسیس یک تشکل سیاسی جدی هستند. لذا پروژه به زیر کشیدن رژیم و استقرار رژیم تازه کار آنان نیز نیست.
14 - زمانی بود که مجاهدین سخت مدعی این "مسوولیت" بودند. اما اکنون سال هاست که دیگر نه مجاهدین و نه هیچ نیروی دیگری خود را مدیر پروژه تغییر رژیم (regime change project manager) معرفی نمی کند.
15 - سنت سالدار در اندیشه سیاسی در ایران همواره این بوده است که "این رفتار حکومت است که رفتار مخالفان را شکل می دهد". این سنت اکنون باید باژگونه شود: "این رفتار مخالفان است که باید رفتار حکومت را شکل دهد". آموزش گاندی و تجربه ساتیا گراها در این زمینه بسیار ارزشمند است
16 - رشد شهرنشینی، بالا رفتن سطح تحصیلات عمومی، افزایش عظیم نقش رسانه ها و ارتباطات و مهم تر از همه افزایش سطح رفاه و ثروت در جامعه از عمده ترین عوامل عینی پس رفت گرایش انقلابی در صحنه سیاسی کشور است.
17 - در اولین سال های دهه چهل شمسی سیاست رهبران جبهه ملی در قبال مردم و در قبال اصلاح طلبان درون نظام یک نمونه تاریخی کلاسیک در این زمینه است.
18 - جزئیات بیشتر در این مورد در مقاله قبلی من، جنبش سبز نباید روی تضاد میان شرق و غرب برای پیشبرد امر خود سرمایه‌گذاری کند ، آمده است.
19 Continued dialogue
20 - نامه های اخیر آیت الله منتظری، طاهری و دست غیب و نیز آقایان سروش و کدیور نمونه هایی از زبان گفتگو با حاکمیت است و هرکدام کارکردی جداگانه دارند. زبان گروه دوم برای بسیج اجتماعی علیه حکومت کار سازتر است. زبان گروه اول برای نبستن باب گفتگو با آن موثرتر است.
21- enduring communication
22 - اگر این استقامت تضعیف شود نوبت افرادی چون ناطق و لاریجانی و رضایی و باهنر غیره میرسد که به جرم "خیانت" و "جاسوسی" در دادگاه های استالینیستی به محاکمه کشیده شوند.

[23] - حمایت رهبری نظام از یک نامزد در جریان انتخابات و اقدام علیه نامزدهای دیگر مهلک ترین ضربه به موقعیت او به مثابه رهبر حکومت بود. در جمهوری اسلامی ایران ساختار حقوقی و حقیقی قدرت براساس رقابت جناحی و حذف جناح ها مستلزم نقض یا تغییر قانون اساسی است. ایستادگی خامنه ای در حمایت از یک گروه مکانیسم های حقوقی در درون سیستم را می شکند و حکومت را با بحران ساختاری مواجه می کند. بر اساس ساختارهای موجود رهبری نمی تواند بی طرف نباشد. تنها راه مهار بحران بی طرفی رهبری است.